Rozporządzenie określa warunki techniczne odnoszące się do wszelkich budynków, wobec czego zawarty w nim zakres regulacji jest bardzo szeroki, a sposób sformułowania bardzo uogólniony. Utrudnia to wskazanie i zastosowanie właściwych przepisów w projektowaniu i realizacji poszczególnych rodzajów budynków, także jednorodzinnych budynków mieszkalnych, które dominują obecnie w nowej zabudowie w Polsce. Dlatego właśnie przyjęliśmy w poniższym artykule formułę prostego, krótkiego przewodnika po najważniejszych przepisach dotyczących takich budynków*.

Najważniejsze zmiany
W porównaniu z poprzednim rozporządzeniem Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z 14 grudnia 1994 r., obowiązujące od 12 kwietnia 2002 r. rozporządzenie Ministra Infrastruktury poza uściśleniem i naturalną korektą wielu przepisów - wprowadziło poważne zmiany w zakresie unormowań dotyczących wyposażenia technicznego budynków (dział IV.), czyli w warunkach technicznych dotyczących instalacji, natomiast całkowitej zmianie merytorycznej i redakcyjnej uległy przepisy dotyczące bezpieczeństwa pożarowego (dział VI.), oparte obecnie na innych, niż dotąd, zasadach ochrony przeciwpożarowej budynków i ich użytkowników.
Generalnie biorąc źródeł zmian wprowadzonych nowymi przepisami należy upatrywać w uzyskanym doświadczeniu praktycznym, potrzebie realizacji nowych rodzajów przedsięwzięć inwestycyjnych, postępie wiedzy technicznej w budownictwie, daleko idącym zmianom w normalizacji budownictwa oraz konieczności dostosowania naszych przepisów techniczno-budowlanych w budownictwie do zasad obowiązujących w Unii Europejskiej.

Zakres obowiązywania warunków technicznych
Przepisy rozporządzenia obowiązują (§ 2 ust. 1) zarówno przy projektowaniu i budowie, jak przy odbudowie, rozbudowie, nadbudowie, przebudowie oraz zmianie sposobu użytkowania wszelkich budynków i związanych z nimi urządzeń budowlanych.
Warunki techniczne, określone w rozporządzeniu, obowiązują również w odniesieniu do jednorodzinnych budynków mieszkalnych i budynków gospodarczych, w tym garaży, na działce budowlanej. W zabudowie jednorodzinnej może występować także potrzeba realizacji programu użytkowego w zakresie handlu, gastronomii i innych usług nieuciążliwych, przewidzianych w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego lub niekolidujących z ustaleniami planu. Usługi te mogą stanowić część budynku jednorodzinnego, albo mieć charakter samodzielnego budynku (pawilonu) usytuowanego na tej samej działce lub na działce przeznaczonej specjalnie na taki cel.
W ustawie z 13 lutego 2003 r. o zmianie ustawy - Prawo budowlane - określono budynek jednorodzinny, jako obejmujący jedno lub dwa mieszkania, albo jedno mieszkanie i lokal użytkowy o powierzchni nie przekraczającej 30% powierzchni całkowitej budynku.
W przypadku zamierzonej nadbudowy, przebudowy lub zmiany sposobu użytkowania budynku istniejącego, albo wykonywaniu nakazanych robót, mających na celu usunięcie stanu zagrożenia ludzi w istniejącym, użytkowanym budynku, mogą powstać obiektywne trudności techniczne z literalnym zastosowaniem przepisów rozporządzenia. Dla takich szczególnych przypadków rozporządzenie ustala (§ 2 ust. 2-4) specjalny, niesformalizowany tryb postępowania, mający na celu ustalenie innych, niż podane w rozporządzeniu, sposobów wykonania określonych robót, mających wpływ w szczególności na stan bezpieczeństwa pożarowego lub sanitarnego.

Regulacje dotyczące budynków jednorodzinnych
Szczególne cechy techniczno-użytkowe jednorodzinnych budynków mieszkalnych wskazywały, że do tych budynków należy zastosować inne warunki techniczne, niż dla pozostałych budynków, albo zwolnić z obowiązku stosowania w całości lub w części niektórych ogólnie obowiązujących przepisów.
Poniższa tabela zawiera wykaz 31 paragrafów (czyli 10% ogólnej liczby paragrafów rozporządzenia), w których zostały określone szczególne wymagania:

Wysokość budynków jednorodzinnych
Rozporządzenie zawiera dwa przepisy określające zasady mierzenia wysokości budynków, które mają zastosowanie także do budynków jednorodzinnych:
§ 6. Wysokość budynku lub jego części, służąca do określenia wymagań technicznych i użytkowych, o których mowa w rozporządzeniu, liczy się od poziomu terenu przy najniżej położonym wejściu do budynku lub jego części, do górnej płaszczyzny stropu bądź najwyżej położonej krawędzi stropodachu nad najwyższą kondygnacją użytkową. Łącznie z grubością izolacji cieplnej i warstwy ją osłaniającej, albo do najwyżej położonej górnej powierzchni innego przekrycia.
§ 7. Wysokość budynku lub jego części, służącą do określenia maksymalnego, pionowego wymiaru budynku, liczy się od poziomu terenu przy najniżej położonym wejściu do budynku, do górnej krawędzi ściany zewnętrznej, gzymsu lub attyki, bądź jako wymiar liczony od poziomu terenu do najwyżej położonej krawędzi dachu (kalenicy) lub punktu zbiegu połaci dachowych.
W § 8 rozporządzenia został przedstawiony podział wszelkich budynków na grupy wysokości: niskie (N), średniowysokie (SW), wysokie (W) i wysokościowe (WW). Z treści tego przepisu wynika, że budynki jednorodzinne należą do grupy budynków niskich (N), tzn. nie przekraczających wysokości 4 kondygnacji nadziemnych.

Usytuowanie budynku w stosunku do granic działki i innych budynków
W zagospodarowaniu działki budowlanej w zabudowie jednorodzinnej głównym problemem jest prawidłowe usytuowanie budynków względem granic działki. Granice dzielące tereny przeznaczone pod zabudowę mieszkaniową od terenów o innym przeznaczeniu, zwane "liniami rozgraniczającymi", a także "linie zabudowy" od strony ulic i placów są ustalane w planie miejscowym, zgodnie także z nową ustawą z 13 lutego 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym.
Rozporządzenie uwzględnia przedstawione wyżej zasady określania linii rozgraniczających i linii zabudowy, natomiast określa szczegółowe wymagania w zakresie usytuowania na działce budowlanej budynków względem siebie oraz w stosunku do granic z sąsiednimi działkami i do znajdujących się na nich budynków.

Odległości budynków od granicy z sąsiednią działką budowlaną
Podstawowe wymagania funkcjonalno-przestrzenne dotyczące odległości od granic działki i od innych budynków, obowiązujące również w zabudowie jednorodzinnej, określają następujące przepisy:
§ 12. 1. Przy usytuowaniu budynku na działce budowlanej powinny być zachowane odległości między budynkami i urządzeniami terenowymi oraz odległości budynku i urządzeń terenowych od granic działki i od zabudowy na sąsiednich działkach budowlanych, określone w rozporządzeniu, a także w przepisach odrębnych, w tym higienicznosanitarnych, o bezpieczeństwie i higienie pracy, o ochronie przeciwpożarowej oraz o drogach publicznych.
2. W zabudowie jednorodzinnej i zagrodowej nie ustala się wymagań w zakresie zachowania odległości między budynkami w granicach jednej działki budowlanej, z zastrzeżeniem przepisów, o których mowa w ust. 1 oraz § 13, 23, 60 i 273.
3. Jeżeli z warunków, o których mowa w ust. 1 oraz w § 13, 60 i 271, nie wynikają inne wymagania, odległości zabudowy od granicy działki budowlanej powinny wynosić co najmniej:
1) przy równoległym do granicy sytuowaniu ściany budynku:
a) z otworami okiennymi lub drzwiowymi - 4 m,
b) bez otworów okiennych lub drzwiowych - 3 m,
2) przy nierównoległym do granicy sytuowaniu ściany budynku - 4 m do najbliższej krawędzi zewnętrznej otworu drzwiowego lub okiennego w ścianach zwróconych w stronę tej granicy oraz 3 m do najbliższego narożnika, ryzalitu lub wykuszu budynku.
4. Odległość, mierzona w poziomie, od najbliższej krawędzi otworu okiennego umieszczonego na dachu lub w połaci dachowej do granicy działki budowlanej nie może być mniejsza niż 4 m.
5. Okapy i gzymsy nie mogą pomniejszać wymaganych w ust. 3, 6 i 7 odległości od granicy działki budowlanej o więcej niż 0,5 m, natomiast takie elementy jak balkony, galerie, werandy, tarasy lub schody zewnętrzne - o więcej niż 1 m.
6. Budynek może być usytuowany ścianą zewnętrzną bez otworów bezpośrednio przy granicy działki budowlanej, z zastrzeżeniem ust. 10 oraz § 271 ust. 12 pkt 1, jeżeli:
1) wynika to z ustaleń decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu bądź
2) na sąsiedniej działce istnieje już budynek ze ścianą usytuowaną bezpośrednio przy tej granicy, a wznoszony budynek będzie:
a) przylegał do istniejącego całą długością swojej ściany,
b) miał w pasie o szerokości 3 m, przyległym do granicy działki, wysokość i wymiar równoległy do tej granicy, nie większe niż w budynku istniejącym na sąsiedniej działce.
7. Dopuszcza się sytuowanie budynku,
z zastrzeżeniem § 271 ust. 12 pkt 1,
w odległości mniejszej niż 3 m od granicy działki budowlanej, lecz nie mniejszej niż 1,5 m, jeżeli:
1) wynika to z ustaleń decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu bądź
2) ściana zewnętrzna bez otworów budynku wznoszonego będzie usytuowana w odległości nie mniejszej od granicy z sąsiednią działką niż najbardziej do granicy zbliżony punkt ściany zewnętrznej budynku istniejącego, znajdującej się w odległości mniejszej niż 3 m, a wznoszony budynek będzie:
a) usytuowany w prostopadłym do granicy pasie terenu, o szerokości wyznaczonej przez część budynku istniejącego, położoną w odległości do 3 m od granicy,
b) miał wysokość nie większą niż ma budynek istniejący w odległości do 3 m od granicy.
8. Odległości określone w ust. 3-7 nie odnoszą się do znajdujących się całkowicie poniżej poziomu terenu podziemnych części budynków lub innych budowli podziemnych spełniających funkcję budynków.
9. Odległości, o których mowa w ust. 3, 6 i 7, odnoszą się również do ryzalitów i wykuszy w ścianach zwróconych w stronę granicy z sąsiednią działką budowlaną, a także do najbliższego narożnika okna dachowego. ...

Odległości zapewniające oświetlenie naturalne pomieszczeń
W nawiązaniu do § 12 ust. 2, należy spełnić również warunki usytuowania budynków względem innych budynków na tej samej działce budowlanej i na działkach sąsiednich, mające na celu ochronę przed niedopuszczalnym ograniczeniem wymaganego, zgodnie z § 57, dopływu światła dziennego do pomieszczeń przeznaczonych na pobyt ludzi. Warunki te określają następujące przepisy:
§ 13. 1. Odległość budynku mającego pomieszczenia przeznaczone na pobyt ludzi od innych obiektów powinna umożliwiać naturalne oświetlenie tych pomieszczeń, z zastrzeżeniem przepisów § 12, 57 i 60.
2. Warunek określony w ust. 1 uznaje się
za spełniony, jeżeli między ramionami kąta 60^o, wyznaczonego w płaszczyźnie poziomej, z wierzchołkiem usytuowanym w wewnętrznym licu ściany na osi okna pomieszczenia przesłanianego, nie znajduje się przesłaniająca część tego samego budynku lub inny obiekt przesłaniający, w odległości mniejszej niż:
1) wysokość przesłaniania - dla obiektów przesłaniających o wysokości do 35 m,
2) 35 m - dla obiektów przesłaniających o wysokości ponad 35 m.
4. Wysokość przesłaniania, o której mowa w ust. 2, liczy się od poziomu dolnej krawędzi najniżej położonych okien budynku przesłanianego do poziomu najwyższej zacieniającej krawędzi obiektu lub jego przesłaniającej części.
... 6. Odległości, o których mowa w ust. 2, mogą być zmniejszone nie więcej niż o połowę w zabudowie śródmiejskiej uzupełniającej wzdłuż ulic i placów.
W zespołach zabudowy jednorodzinnej stosunkowo rzadko występują przypadki przesłaniania okien przez obiekty wyższe od charakterystycznych budynków jednorodzinnych, mających zwykle 1 - 3 kondygnacji nadziemnych, co ułatwia spełnienie tych warunków.

Nasłonecznienie pokojów
Rozporządzenie określa w § 60 następujące wymagania dotyczące nasłonecznienia niektórych rodzajów pomieszczeń przeznaczonych na pobyt ludzi:
§ 60. 1. Pomieszczenia przeznaczone do zbiorowego przebywania dzieci w żłobku, przedszkolu i szkole, z wyjątkiem pracowni chemicznej, fizycznej i plastycznej, powinny mieć zapewniony czas nasłonecznienia co najmniej 3 godziny w dniach równonocy (21 marca i 21 września) w godzinach 8^oo - 16^oo, natomiast pokoje mieszkalne - w godzinach 7^oo - 17^oo.
2. W mieszkaniu wielopokojowym dopuszcza się ograniczenie wymagania określonego w ust. 1 co najmniej do jednego pokoju, przy czym w śródmiejskiej zabudowie uzupełniającej dopuszcza się ograniczenie wymaganego czasu nasłonecznienia do 1,5 godziny, a w odniesieniu do mieszkania jednopokojowego w takiej zabudowie nie określa się wymaganego czasu nasłonecznienia.
W odniesieniu do budynków jednorodzinnych, które z reguły stanowią mieszkanie wielopokojowe, zacytowany przepis wymaga zapewnienia nasłonecznienia przynajmniej jednego pokoju przez co najmniej 3 godziny w czasie od 7^oo do 17^oo w dniach równonocy, czyli 21 marca i 23 września. Spełnienie tego warunku nie stwarza na ogół trudności w przypadku projektowania budynku jednorodzinnego.

Odległości zapewniające bezpieczeństwo pożarowe
Na działce budowlanej w zabudowie jednorodzinnej mogą występować następujące rodzaje budynków:
1) mieszkalny budynek jednorodzinny, ewentualnie z garażem wbudowanym,
2) garaż 1-2 stanowiskowy, jako samodzielny budynek jednofunkcyjny,
3) budynek gospodarczy z garażem lub bez funkcji garażu.
Zasady kwalifikowania budynków w zabudowie jednorodzinnej pozwalają na podstawie § 271 oraz § 276 ust. 2 ustalić, że między ścianami zewnętrznymi budynków w zabudowie jednorodzinnej o klasie odporności ogniowej co najmniej E, z otworami okiennymi zajmującymi nie więcej niż 35% powierzchni tych ścian, należy zapewnić minimalną odległość 8 m. Odległość taka musi być zachowana tylko między budynkami znajdującymi się na sąsiadujących z sobą działkach budowlanych, natomiast nie jest wymagane zachowanie jakiejkolwiek odległości między budynkami jednorodzinnymi, gospodarczymi i garażami 1 i 2-stanowiskowymi, znajdującymi się na tej samej działce budowlanej.
W § 271 ust. 2-12 zostały określone warunki pozwalające na zmniejszenie minimalnej odległości, określonej w ust. 1, albo wymagające jej zwiększenia w szczególnych przypadkach. Tak np. wymagana odległość 8 m może być zmniejszona o 25%, czyli do 6 m, w przypadku gdy budynki zwrócone są do siebie ścianami nie mającymi żadnych otworów.
Rozporządzenie ustala ponadto (§ 272 ust. 2), że w przypadku usytuowania budynku jednorodzinnego bezpośrednio przy granicy z działką sąsiednią (patrz uwagi do § 12) należy wykonać ściany oddzielenia przeciwpożarowego odpowiadające wymaganiom określonym w § 232 ust. 4 i 5, i 235 i 272.

Klasa odporności pożarowej budynków jednorodzinnych
Według § 212 ust. 1 budynki jednorodzinne, jako budynki mieszkalne niskie (N) zalicza się do najniższej klasy odporności pożarowej "D", ale na podstawie §213 pkt 1 lit. a) budynki jednorodzinne o wysokości do trzech kondygnacji nadziemnych włącznie zwalnia się w ogóle z wymogu zapewnienia jakiejkolwiek klasy odporności pożarowej. Ponieważ realizowane budynki jednorodzinne nie przekraczają w praktyce wysokości trzech kondygnacji, zatem dalej będą omówione wymagania w zakresie bezpieczeństwa pożarowego takich budynków.

Odporność ogniowa elementów budynku jednorodzinnego
W związku z powołanym § 213 pkt 1 lit. a) i zgodnie z § 216 ust. 1 i 2, elementy budynków jednorodzinnych o wysokości do trzech kondygnacji nadziemnych włącznie, nie wymagają żadnej klasy odporności ogniowej. Natomiast w budynkach jednorodzinnych o wysokości jednej kondygnacji nadziemnej dopuszcza się nawet zastosowanie ścian zewnętrznych słabo rozprzestrzeniających ogień.
W praktyce oznacza to, że jednokondygnacyjne budynki jednorodzinne mogą być wykonywane także we wszelkich systemach konstrukcji drewnianych, pod warunkiem uodpornienia drewna środkami impregnacyjnymi w stopniu zapewniającym co najmniej słabe rozprzestrzenianie ognia. Natomiast budynki jednorodzinne o wysokości 2-3 kondygnacji mogą być wykonywane z drewna tylko pod warunkiem wykonania odpowiedniej osłony konstrukcji drewnianych zapewniającej nierozprzestrzenianie ognia przez te elementy, co wymaga zastosowania np. okładzin i wykładzin niepalnych, spełniających te warunki.
Rozporządzenie określa ponadto szczególne warunki dotyczące odporności ogniowej elementów budynku jednorodzinnego w przypadkach:
1) wyodrębnienia w budynku lokalu usługowego,
2) wyodrębnienia w budynku dwóch mieszkań,
3) urządzenia w budynku kotłowni i garażu wbudowanego.
Chodzi w tych przypadkach o ściany i stropy wydzielające w obrębie budynku przestrzeń przeznaczoną na takie wyodrębnione lokale lub pomieszczenia techniczne. Należy jednak zwrócić uwagę, że w budynkach jednorodzinnych o konstrukcji drewnianej nie ma możliwości zaprojektowania dwóch mieszkań lub mieszkania i lokalu użytkowego, ani urządzenia kotłowni wbudowanej, gdyż w budynku drewnianym nie można praktycznie wydzielić takich lokali lub pomieszczeń ścianami i stropami oddzielenia przeciwpożarowego o stosunkowo wysokiej klasie odporności ogniowej, odpowiadających wymaganiom § 217 i 220.

mgr inż. architekt Władysław Korzeniewski