Celem tego artykułu jest przybliżenie Czytelnikom zagadnień związanych z obrotem wekslowym. Mimo że dla większości osób nie mających przygotowania prawniczego nie będzie to tekst łatwy, liczymy, że po jego przeczytaniu, gdy przyjdzie Wam przyjąć lub wręczyć weksel dołożycie należytej staranności we własnym dobrze pojętym interesie, aby nie stał się on źródłem dodatkowych kłopotów lecz służył właściwemu zabezpieczeniu Waszych słusznych praw. Chce ktoś tego czy nie, rola weksla w obrocie gospodarczym będzie stale wzrastała. Prędzej czy później trzeba się nauczyć nim posługiwać, tak jak nauczyliśmy się posługiwać komputerem i telefonem komórkowym.

CO WARTO WIEDZIEĆ NA TEMAT WEKSLI

Niestety, ramy jednego artykułu nie wystarczą na przedstawienie całego tematu, skoncentruję się więc tym razem na omówieniu weksla własnego - najczęściej stosowanego zabezpieczenia wekslowego.*
Z wekslem możemy spotkać się jako jego wystawca, lub też jako odbiorca. Jeżeli np. przedsiębiorca budowlany chce wziąć udział w przetargu organizowanym w trybie ustawy o zamówieniach publicznych, to zgodnie z art. 41 tej ustawy zobowiązany jest do wniesienia wadium, które może być wniesione m.in. w wekslach. Również w wekslach (zgodnie z art. 75 wspomnianej ustawy) może być złożone zabezpieczenie dobrego wykonania umowy.
Z wekslem jako zabezpieczeniem zobowiązania spotkamy się także przy wszelkiego rodzaju umowach kredytowych zawieranych z bankami. Wreszcie, nawet gdy wypożyczamy sprzęt lub narzędzia budowlane z wypożyczalni możemy spotkać się z żądaniem złożenia weksla jako zabezpieczenia ich zwrotu.

Można sobie także wyobrazić szereg sytuacji, kiedy to my będziemy zainteresowani w dodatkowym zabezpieczeniu swoich roszczeń w kontaktach z naszymi kontrahentami. Z tych też względów warto wiedzieć jak wygląda weksel, jakie warunki musi spełniać, żeby można go było uznać za papier wartościowy oraz jak funkcjonuje w obrocie prawnym. Wiedza ta jest przydatna także dlatego, ponieważ realizacja należności z weksla (możliwa na drodze pozasądowej i sądowej) jest względnie prosta, w porównaniu z innymi trybami.

Krótkie wprowadzenie

Weksel jest papierem wartościowym. W obrocie prawnym funkcjonuje w dwóch postaciach, do których stosuje się wiele wspólnych zasad.
Jeden rodzaj weksla to weksel własny, w którym wystawca weksla sam przyrzeka zapłatę określonej sumy wekslowej odbiorcy (remitentowi). Drugi rodzaj weksla to weksel trasowany - wystawca zleca w nim zapłatę sumy wekslowej innej osobie (trasatowi) na rzecz odbiorcy (remitenta).
Wystawca weksla przyjmuje odpowiedzialność za zapłatę sumy wekslowej, czyli że zapłaci tę sumę sam - przy wekslu własnym a przy wekslu trasowanym - że zapłaci trasat.
Zapłata sumy wekslowej może być dodatkowo poręczona. Osobę (podmiot), która poręczyła za część lub całość sumy wekslowej zwie się poręczycielem (avalistą) a samo poręczenie - avalem. Poręczyciel wekslowy odpowiada tak samo jak ten za kogo poręczył. Zobowiązanie poręczyciela jest ważne chociażby nawet zobowiązanie za które poręcza było nieważne z jakiejkolwiek przyczyny
z wyjątkiem wady formalnej.

Odpowiedzialność z weksla ma charakter bezwarunkowy. Oznacza to, że uprawnionemu z weksla przysługuje prawo domagania się zapłaty nawet wówczas gdy wręczenie weksla nastąpiło bez dostatecznej podstawy prawnej, np. weksel został wręczony jako zabezpieczenie zapłaty za towar, którego ostatecznie nie dostarczono. Z treści weksla nie wynika bowiem, z jakiego tytułu został wystawiony.

Weksel jest szczególnym dokumentem, który wprawdzie znacznie upraszcza dochodzenie należności pieniężnych, jednak nieumiejętne posługiwanie się nim może nas narazić na poważne kłopoty

Typowymi zagrożeniami (dla wystawcy weksla) są:
1. Możliwość przekazania weksla przez jego odbiorcę (remitenta) osobie trzeciej.
2. Wręczenie odbiorcy weksla in blanco bez sporządzonego porozumienia wekslowego.
3. Poręczenie weksla in blanco również bez sporządzonego porozumienia wekslowego.
Natomiast typowym zagrożeniem dla odbiorcy weksla jest jego przyjęcie, mimo iż weksel ten na skutek błędów przy jego wypełnieniu okazał się nieważnym.

Stanowiąc samoistne zobowiązanie do zapłaty sumy na nim wpisanej, weksel może też być przedmiotem obrotu. Odbiorca weksla może nim zapłacić zobowiązanie finansowe, jakie posiada
w stosunku do osoby trzeciej. Wówczas po stronie wystawcy weksla powstanie obowiązek zapłaty
należności wekslowej na rzecz aktualnego posiadacza weksla mimo, iż w założeniu weksel ten miał być jedynie dodatkowym zabezpieczeniem innego zobowiązania, jakie wystawca miał w stosunku do odbiorcy weksla. Skutek będzie więc taki, że wystawca weksla - mimo spełnienia swojego zobowiązania (zabezpieczonego wekslem) - będzie musiał zapłacić po raz drugi, wykupując weksel od jego aktualnego posiadacza.

Uniknięciu takiej sytuacji służy umieszczenie na wekslu klauzuli "nie na zlecenie", o której będzie mowa w dalszej części artykułu.
Wręczenie odbiorcy weksla in blanco bez jednoczesnego sporządzenia porozumienia wekslowego lub też poręczenie takiego weksla może spowodować, iż zostanie on wypełniony przez aktualnego posiadacza na dowolną kwotę (nie mającą nic wspólnego z zabezpieczanym zobowiązaniem) a nadto puszczony do obiegu Efekt może być podobny jak w poprzednim przykładzie tylko ze znacznie poważniejszymi skutkami finansowymi. Brak porozumienia wekslowego znacznie utrudni (a czasami wręcz uniemożliwi) obronę naszych słusznych praw przed sądem.

W mojej praktyce zawodowej zetknąłem się z taką sytuacją:

Firma A zaciągnęła w banku kredyt dewizowy na znaczną kwotę. Jednym z zabezpieczeń tego kredytu był weksel in blanco poręczony przez firmę B. Niestety, ani wystawca ani poręczyciel nie zadbali o sporządzenie porozumienia wekslowego. Kiedy właściciel firmy A wyjechał za granicę nie spłacając zaciągniętego kredytu, bank słusznie upomniał się o jego spłatę od poręczyciela. Problem w tym przypadku polegał na tym, iż bank bezpodstawnie wypełnił weksel na znacznie większą kwotę niż powinien. Oczywiście szybko uzyskał nakaz zapłaty i wszczął egzekucję w stosunku do poręczyciela. Mimo, iż zdarzenie miało miejsce w 1995 r. sprawa sądowa wszczęta przez poręczyciela w celu wykazania, iż weksel został wypełniony nieprawidłowo do chwili obecnej nie zakończyła się. Cóż z tego, że obecnie są poważne szanse na pozytywne dla poręczyciela rozstrzygnięcie. Przez dłuższy czas konta bankowe firmy B były zajęte przez komornika, co uniemożliwiało jej prowadzenie jakiejkolwiek działalności gospodarczej. W rezultacie dobrze funkcjonujące przedsiębiorstwo zostało doprowadzone do bankructwa i dziś istnieje tylko "na papierze". Wątpię czy nawet pozytywny wyrok zrekompensuje w przyszłości firmie B poniesione straty.

Ustawowe cechy weksla własnego przesądzające o jego ważności określone zostały w art. 101 ustawy prawo wekslowe.

Są to:
1. nazwa "weksel" w samym tekście dokumentu, w języku w jakim go wystawiono,
2. bezwarunkowe przyrzeczenie zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej,
3. oznaczenie terminu płatności (jeżeli nie oznaczono terminu uznaje się, że weksel jest płatny za okazaniem),
4. oznaczenie miejsca płatności (wystarczy wpisać nazwę miejscowości),
5. nazwisko osoby na rzecz której lub na zlecenie której zaplata sumy wekslowej ma być dokonana,
6. oznaczenie daty i miejsca wystawienia weksla,
7. podpis wystawcy weksla.

Prawo wekslowe nie wymaga aby weksel był sporządzony na blankiecie urzędowym (może być zatem spisany nawet na kartce papieru). Jednak weksel, któremu brak będzie jednej z w/wymienionych cech będzie uznany za nieważny. Z tych względów, żeby uniknąć ewentualnych pomyłek lepiej posługiwać się urzędowymi drukami weksli, które powinny być do nabycia w każdym banku oraz urzędzie pocztowym.

Należy również pamiętać, że:
weksel przeznaczony nawet do obiegu krajowego może być wystawiony w języku obcym, wówczas należy jednak użyć nazwy odpowiedniej dla języka, w którym go wystawiono,
nie spełnia wymagań prawa wekslowego
zamieszczenie słowa weksel nad tekstem weksla (zamiast w tekście),
kolor pisma jest bez znaczenia,
weksel nie musi być pisany pismem ręcznym,
podpis na wekslu musi być własnoręczny a nie np. odbity faksymilą,
weksel powinien być spisany w jednym języku - w przypadku posługiwania się drukiem urzędowym treść weksla winna być spisana w tym samym języku,
kwota bez określenia waluty powoduje nieważność weksla,
nieważność weksla powoduje również wpisanie kwot alternatywnych, np. że zapłata nastąpi w złotych polskich lub dolarach amerykańskich, lub w formie spełnienia świadczenia zamiennego (np. dostarczenie określonej rzeczy), jak też wprowadzanie wszelkich klauzul waloryzacyjnych,
nieważność weksla powoduje wpisanie kwoty w walucie, która w dniu wystawienia weksla
nie jest legalnym środkiem płatniczym (np. obecnie takiego warunku nie spełnia jeszcze euro).

Opłaty związane z wekslem

Od weksla pobierana jest opłata skarbowa w wysokości 10 gr. od każdych rozpoczętych 100 zł. sumy wekslowej lub kwoty zobowiązania pieniężnego zabezpieczonego wekslem. W cenie nabycia urzędowego blankietu wekslowego o określonym nominale jest zawarta opłata skarbowa, jaką
od weksla o danym nominale należy uiścić.

Gdy nominał blankietu wekslowego, oddany wierzycielowi z podpisem dłużnika bez oznaczenia sumy wekslowej (weksel in blanco) jako zabezpieczenie zobowiązania mogącego powstać w przyszłości lub też ustalenia dopiero w przyszłości wartości istniejącego zobowiązania, opiewa na mniejszą wartość niż wartość ostatecznie ustalonego zobowiązania wekslowego pojawia się obowiązek dostemplowania weksla, poprzez umieszczeniu na blankiecie weksla dodatkowych znaczków opłaty skarbowej.

Klauzule dodatkowe

Obok istotnych części składowych weksla przesądzających o jego ważności prawo wekslowe przewiduje istnienie klauzul dodatkowych, których wprowadzenie do treści weksla może wywołać określone skutki prawne. Wymienię tutaj te, z którymi najczęściej można się spotkać przy wekslu własnym

Klauzula "nie na zlecenie" powoduje, że weksel można przenieść wyłącznie w formie cesji w trybie przepisów kodeksu cywilnego, w myśl których dłużnikowi w stosunku do nabywcy wierzytelności przysługują wszelkie zarzuty jakie mógł podnosić w stosunku do zbywcy (np. dotyczące odroczenia terminu świadczenia, przedawnienia, niewykonania świadczenia wzajemnego, potrącenia itp.).

Klauzula "bez protestu" zwalnia uprawnionego z weksla od sporządzania protestu, który jest warunkiem umożliwiającym tzw. zwrotne poszukiwanie, czyli innymi słowy dochodzenie roszczeń od wystawcy oraz kolejnych posiadaczy weksla, którzy go nabyli przez indos (przeniesienie weksla przez aktualnego posiadacza na nabywcę). Należy jednak pamiętać, że klauzula ta traci na znaczeniu w przypadku weksla własnego, zwłaszcza jeżeli nie był on indosowany. Sporządzenie protestu nie jest bowiem konieczne, jeżeli dochodzimy roszczeń z weksla własnego w stosunku do jego wystawcy lub poręczyciela.
Terminy płatności sumy wekslowej mogą być określane w różny sposób.
Za okazaniem (a vista) w przypadku nie uwidocznienia na wekslu żadnego terminu. Uprawniony z weksla musi udać się do siedziby wystawcy i okazując (przedstawiając) mu weksel zażądać zapłaty. Przepis art. 34 prawa wekslowego mówi, że weksel taki powinien być przedstawiony do zapłaty w ciągu roku od jego wystawienia. Zasada ta jednak nie działa w stosunku do wystawcy weksla własnego oraz poręczycieli.
Uprawniony z weksla, mimo niedotrzymania powyższego terminu, może go przedstawić wystawcy do zapłaty, byleby nie dopuścił do przedawnienia roszczenia wekslowego, które w stosunku do wystawcy weksla własnego i jego poręczycieli przedawnia się po upływie trzech lat, licząc od daty płatności weksla.

W pewien czas po okazaniu np. "10 dni po okazaniu". Termin płatności takiego weksla określa się według daty jego przyjęcia lub złożenia protestu na skutek nie przyjęcia. Jeśli jednak w przypadku weksla własnego nie istnieje obowiązek przedstawienia go do przyjęcia ani złożenia protestu, termin ten biegnie od daty przedstawienia.
W pewien czas po dacie, np. w ciągu 30 dni
po dacie (wystawienia).
W oznaczonym dniu, np. 10.11.2001 r.

Weksel in blanco

Wszystkie dotychczasowe uwagi odnosiły się do weksla prawidłowo wypełnionego (zgodnie z załączonymi wzorami).
Istnieje natomiast forma weksla zwana potocznie weksel in blanco albo "weksel niezupełny", z którym wielu Czytelników zapewne w różnych sytuacjach już się zetknęło, a któremu koniecznie należy poświęcić trochę uwagi.
Przypomnę, że weksel który nie zawiera chociażby jednej z cech określonych przepisami ustawy tak naprawdę nie jest wekslem i nie może funkcjonować w obrocie prawnym. Wystarczy jednak sam podpis wystawcy na wekslu i może on zostać uzupełniony przez aktualnego posiadacza odpowiednią treścią. Wówczas stanie się wekslem zupełnym ze wszystkimi przymiotami nadanymi mu ustawą prawo wekslowe.
W jakich sytuacjach wręcza się weksle in blanco? Zawsze wtedy, gdy nie jest znana ostateczna wartość zobowiązania zabezpieczanego wekslem. Przez wręczenie weksla in blanco dłużnik upoważnia wierzyciela do wypełnienia weksla określoną treścią zgodną z istotą zobowiązania, które weksel ten ma zabezpieczać.
Treść weksla określa jednak nie tylko kwotę zobowiązania ale również terminy i sposób zapłaty.
Jeżeli zatem przekażemy wierzycielowi weksel in blanco w jego najbardziej prymitywnej postaci, czyli wyłącznie z naszym podpisem, to tym samym dajemy mu możliwość określenie wszystkich istotnych jego parametrów.
Możemy jednak już na etapie wręczania takiego weksla ograniczyć uprawnienia wierzyciela do swobodnego jego wypełnienia, częściowo taki weksel wypełniając samemu (np. wypełnić weksel bez określenia kwoty).
Podpisanie i wręczenie weksla in blanco opiera się na zaufaniu do odbiorcy, że wypełni go zgodnie z zawartym porozumieniem. Ustawa prawo wekslowe nic nie mówi jak takie porozumienie ma wyglądać. W praktyce powstał zwyczaj, że wystawca weksla wręcza odbiorcy sporządzoną na piśmie deklarację wekslową. W deklaracji takiej wyrażona jest zgoda na wypełnienie weksla określoną treścią oraz warunki i okoliczności w jakich posiadaczowi weksel taki wolno wypełnić.
Weksel in blanco może być przedmiotem obrotu nawet jeszcze przez jego wypełnieniem, co nie zdarza się znowu tak rzadko.
Z faktu przeniesienia weksla in blanco przez remitenta na inną osobę może wyniknąć szereg komplikacji, związanych z wypełnieniem takiego weksla przez nowego posiadacza. W tym miejscu chciałbym jedynie zasygnalizować, że puszczenie takiego weksla w obrót przede wszystkim nie leży
w interesie jego wystawcy. Już chociażby dlatego, że zostaje zerwana swoista więź pomiędzy wekslem a zobowiązaniem, którego weksel był zabezpieczeniem. Istnieje więc duże ryzyko, że weksel taki zostanie wypełniony niezgodnie z deklaracją wekslową, o istnieniu której aktualny nabywca nie musi nic wiedzieć. Wystawca praktycznie nie będzie miał też szans na odzyskanie weksla po zrealizowaniu zobowiązania zabezpieczonego tym wekslem.
Istnieje jednak prosty sposób jak przeciwstawić się takiej sytuacji. Na wekslu in blanco należy umieścić klauzulę "nie na zlecenie" a w deklaracji wekslowej zapisać, iż wręczony weksel in blanco nie może być odstępowany osobom trzecim.

mgr Marek Jabłkowski
radca prawny

* Zagadnienia omawiane poniżej regulowane są przepisami ustawy
Prawo Wekslowe z dnia 28.04.1936 r. (Dz. U R. P. z 1936 r. Nr 37 poz. 282).